Beroemde Vulkanische Erupties Die de Geschiedenis Veranderden
Sommige erupties hebben beschavingen hervormd, de hele planeet afgekoeld of de vulkanologie als wetenschap fundamenteel veranderd. Deze beroemde vulkanische erupties — van de begrafenis van Pompeï tot het mondiale "jaar zonder zomer" — laten zien waartoe vulkanen in staat zijn en waarom monitoring zo belangrijk is. Elk onderdeel behandelt wat er gebeurde, de tol die het eiste en de blijvende les die het naliet.
Op deze pagina
De Vesuvius, 79 n.Chr. — de begrafenis van Pompeï
De uitbarsting van de Vesuvius in 79 n.Chr. nabij Napels, Italië, is de beroemdste vulkanische ramp uit de geschiedenis. Een Pliniaanse eruptie dreef een askolom van zo'n 30 km hoogte omhoog, die vervolgens instortte tot pyroclastische stromen die de Romeinse steden Pompeï en Herculaneum onder meters as begroeven en naar schatting meer dan 2.000 mensen het leven kostten.
De ooggetuigenverslag van Plinius de Jongere — die toezag hoe zijn oom Plinius de Oudere omkwam tijdens de reddingsoperatie — is de eerste gedetailleerde beschrijving van een eruptie die ooit is opgeschreven. Daarom draagt deze meest gewelddadige eruptiestijl de naam "Pliniaans." De as bewaarde de steden ook in buitengewone staat, waardoor Pompeï een van de grootste vensters van de archeologie op het oude leven is geworden. De Vesuvius blijft actief, met inmiddels zo'n 3 miljoen mensen die in zijn schaduw wonen.
Mount Tambora, 1815 — de grootste in de geregistreerde geschiedenis
De uitbarsting van Tambora in Indonesië in 1815 was de krachtigste in de geregistreerde geschiedenis: een VEI 7 die ruwweg 150 km³ aan materiaal uitstiet en zo'n 1.400 meter van de bergtop wegblies. Ongeveer 10.000 mensen kwamen direct om het leven; tienduizenden anderen bezweken aan de daaruit voortvloeiende hongersnood en ziekte.
Het is de mondiale reikwijdte die Tambora legendarisch maakt. De zwavel die het in de stratosfeer spoot, dempt het zonlicht wereldwijd, waardoor 1816 het "jaar zonder zomer" werd. In New England viel er in juni sneeuw, in heel Europa mislukten de oogsten en de sombere sfeer die hieruit voortkwam wordt vaak aangewezen als de inspiratie voor Mary Shelley om Frankenstein te schrijven tijdens een verregende zomer in Zwitserland. Tambora is het meest overtuigende bewijs dat één enkele eruptie het wereldklimaat kan veranderen.
Krakatau, 1883 — het geluid dat de wereld rondging
Toen Krakatau, gelegen tussen Java en Sumatra, in augustus 1883 uitbarstte, behoorden de eindexplosies tot de luidste geluiden in de geregistreerde geschiedenis — hoorbaar op bijna 5.000 km afstand in Australië en op het eiland Rodrigues. De VEI 6-eruptie verwoestte het grootste deel van het eiland.
Toch kwamen de meeste van de ongeveer 36.000 doden niet door de explosie zelf, maar door tsunami's van tot wel 40 meter hoog, veroorzaakt doordat de vulkaan in zee instortte — een treffend voorbeeld van hoe secundaire gevaren vaak meer slachtoffers maken dan de eruptie zelf. De uitbarsting was ook de eerste grote ramp die wereldwijd via de telegraaf werd gerapporteerd, waarmee het de eerste "realtime" vulkanische catastrofe werd. Een nieuwe kegel, Anak Krakatau ("Kind van Krakatau"), groeit er sindsdien 1927 op zijn plek.
Mount Pelée, 1902 — een stad in minuten uitgewist
Op 8 mei 1902 liet Mount Pelée op het Caribische eiland Martinique een pyroclastische stroom los die de havenstad Saint-Pierre, destijds de culturele hoofdstad van het eiland, overspoelde. In ruwweg twee minuten kwamen ongeveer 28.000 mensen om het leven — vrijwel de gehele bevolking.
De ramp is de dodelijkste demonstratie van de vernietigingskracht van een pyroclastische stroom en een keerpunt voor de vulkanologie: zij vestigde de "nuée ardente" (gloeiende wolk) als erkend gevaar en onderstreepte de dodelijke prijs van het negeren van waarschuwingssignalen. De autoriteiten hadden het gevaar gebagatelliseerd in aanloop naar een verkiezing en de bewoners in de stad gehouden. Het blijft een fundamentele casestudy in waarom tijdige evacuatie levens redt.
Mount St. Helens, 1980 — de moderne maatstaf
De uitbarsting van Mount St. Helens in de staat Washington op 18 mei 1980 is de best bestudeerde eruptie in de geschiedenis. Een aardbeving met magnitude 5,1 veroorzaakte de grootste aardverschuiving ooit geregistreerd, die de vulkaan via een zijwaartse laterale uitbarsting ontkorkte en 600 km² bos platlegde. Zevenenvijftig mensen kwamen om het leven, onder wie vulkanoloog David Johnston.
De VEI 5-eruptie transformeerde de vulkaanmonitoring in de Verenigde Staten en veranderde de regio in een levend laboratorium voor het bestuderen van het herstel van ecosystemen. Het is het referentiepunt voor het begrijpen van explosieve erupties in een moderne, goed geïnstrumenteerde omgeving.
Nevado del Ruiz, 1985 — een kleine eruptie, een enorme tragedie
De uitbarsting van Nevado del Ruiz in Colombia was slechts een bescheiden VEI 3, maar werd desondanks de op één na dodelijkste van de 20e eeuw. De hitte smolt de gletsjers op de bergtop, waardoor lahars (vulkanische modderstormen) werden gegenereerd die meer dan 70 km stroomafwaarts door rivierdalen raasden en de stad Armero 's nachts overspoelden, waarbij ongeveer 23.000 mensen om het leven kwamen.
De tragedie was grotendeels te voorkomen geweest — gevarenkaarten hadden precies dit voorspeld, maar de waarschuwingen werden niet op tijd opgevolgd. Armero staat symbool voor de fundamentele les dat de omvang van een eruptie er veel minder toe doet dan de vraag of water, terrein en mensen op een dodelijke manier samenkomen, en dat de voorbereiding moet passen bij het gevaar, niet bij de krantenkoppen.
Mount Pinatubo, 1991 — het grootste succes van de monitoring
De uitbarsting van Mount Pinatubo op de Filipijnen in juni 1991 was de op één na grootste van de 20e eeuw: een VEI 6. Toch wordt ze herinnerd als een triomf: voorspellingen van PHIVOLCS en de USGS leidden in de dagen ervoor tot de evacuatie van tienduizenden mensen, waarmee naar schatting duizenden levens werden gered.
Pinatubo leverde ook een experiment op planetaire schaal. De vulkaan stuurde zo'n 20 miljoen ton zwaveldioxide de stratosfeer in, waardoor de mondiale temperaturen met ruwweg 0,5°C gedurende meer dan een jaar daalden — gegevens die het begrip van wetenschappers over de invloed van aerosolen op het klimaat hebben verscherpt. Het staat als het meest overtuigende bewijs dat moderne vulkaanmonitoring werkt.
Hunga Tonga–Hunga Haʻapai, 2022 — de recordbrekende uitbarsting
Op 15 januari 2022 barstte de onderwatervulkaan Hunga Tonga–Hunga Haʻapai uit met verbazingwekkende kracht. Het produceerde de hoogste vulkanische pluim ooit geregistreerd — die tot op ongeveer 57 km hoogte in de mesosfeer reikte — en een drukgolf die de planeet meerdere keren rondging en op barometers wereldwijd waarneembaar was.
De explosie veroorzaakte tsunami's die het gehele Stille Oceaangebied bereikten, van Tonga tot Peru en Japan. Uniek was dat de vulkaan enorme hoeveelheden waterdamp, een broeikasgas, in de stratosfeer blies, waarmee wetenschappers een gloednieuwe vraag over vulkanische effecten op het klimaat kregen voorgeschoteld. Het is de krachtigste eruptie van het satelliettijdperk en een herinnering dat de zeebodem een deel van de gevaarlijkste vulkanen van de aarde verbergt.
Kernpunten
- De Vesuvius (79 n.Chr.) en Pelée (1902) tonen de dodelijkheid van pyroclastische stromen die steden in minuten overspoelen.
- Tambora (1815) en Pinatubo (1991) bewijzen dat één eruptie de hele planeet kan afkoelen.
- Krakatau (1883) en Hunga Tonga (2022) laten zien dat tsunami's vaak de meeste doden veroorzaken.
- Nevado del Ruiz (1985) bewijst dat een kleine eruptie catastrofaal kan zijn wanneer lahars een stad treffen.
- Pinatubo is het grote succesverhaal: monitoring en evacuatie redden duizenden levens.
Begrijp de krachten achter deze gebeurtenissen in Vulkanologie 101, of leer hoe levens vandaag de dag worden gered in onze veiligheidsgids.